Tøkniligt undirstøðukervi - Verkstova um vitlíkisundirstøðukervi

Luttakarar vóru frá Fróðskaparsetrinum, Kringvarpi Føroya, KT Landsins, fjarskiftisfeløgunum (Føroya Tele, Nema) og privatum KT-fyritøkum (Elektron, Usable, Klintra, Formula og Minteo).

Hvussu eru vit fyri?

Lagt varð fyri við eini erligari støðulýsing: Hvussu væl fyri eru Føroyar samanborið við onnur lond í Evropa? Svarini vóru lág á einum stiga frá 1-5:

• 4 luttakarar mettu 1
• 7 luttakarar mettu 2
• 2 luttakarar mettu 3

Miðaltalið var 1,8, og tað endurspeglar, at tey við tøkniligum innliti halda, at vit í løtuni er langt aftanfyri grannalondini.

Hvat er tøkniligt undirstøðukervi?

Staðfest varð, hvat vit tosa um, tá vit siga tøkniligt undirstøðukervi:

• Ritbúnaður (Software): Málmyndlar (models), agentar og skipanir.
• Dátur: Atgongd til og goymsla av dátum.
• Tólbúnaður (Hardware): Servarar, GPU og rokniorka.
• Samband: Net og ferð.
• Orka og pláss: Streymur og fysiskir karmar.

Aðrir týdningarmiklir tættir sum lógir, førleikar og fígging vórðu viðurkendir sum avgerandi, men vóru ikki høvuðsevnið á hesi verkstovu.

Hví skulu vit hava lokalt undirstøðukervi?

Ført varð fram, at vitlíki er samfelagskritiskt. Tað merkir:

• Tørvur er á dátufullveldi (data sovereignty) og verju av sensitivum dátum.
• Vit eiga at tryggja óheftni av útlendskum sjókaðalum.
• Talgilt sjálvræði er neyðugt, serliga soleiðis sum geopolitiska støðan er.
• Hetta kann virka sum drívmegi fyri nýskapan og vitan.

Men ein týðandi spurningur varð eisini reistur: Hvat skulu vit gera sjálvi, og hvat skulu vit ikki? Vandi er fyri at gerast eftirbátur, um vit gera skeivar íløgur.

Hvat hava vit í dag?

Yvirlit varð gjørt yvir verandi støðu:

Ritbúnaður og málmyndlar:

• Fróðskaparsetrið: málmyndlar, umsetingarmodellir, rættstavarar og talukennarar
• Privatar fyritøkur: Egnar agentar og vitanargrunnar.

Dátur:

• Fróðskaparsetrið: 50M orða corpus.
• KVF: 5.5 PB av goymdum innihaldi.
• Aðrir stovnar sum Landsbókasavnið, Tjóðskjalasavnið og Veðurstovan hava eisini dátusøvn, ið kunnu vera týðandi fyri vitlíki.

Tólbúnaður (Compute):

• Fróðskaparsetrið: 3 servarar (ymisk GPU setup).
• KVF: 12 teldur til transcoding við gamer-GPU'um.
• Privatar fyritøkur: Ymiskar loysnir.

Størsta avbjóðingin: Førleikar

Boðskapurin var greiður: Førleikarnir eru størsta avbjóðingin. Ikki bara tøkniligu førleikarnir innan vitlíki, men eisini:

• Førleikar at skilja, hvat vitlíki skal brúkast til (og hvat ikki).
• Viljin á leiðslustigi at fremja broytingar.
• Fígging og stødd (dátukrøv).
• Lógarverk og trygd.
• At byggja vitlíki inn í verandi skipanir.

Hvat skal vera lokalt – hvat skal í skýgnum?

Hugburðurin var pragmatiskur:

• Føroyar mugu kunna virka, hóast vit verða avbyrgd.
• Dátusensitivitetur er avgerandi fyri valið av loysn.
• Tíðarkritiskar tænastur krevja staðbundna orku.
• Loysnirnar skulu møta brúkarunum har teir arbeiða ("flow of work").

Framtíðarútlit: Um 3 ár

Luttakararnir høvdu hesa visjón fyri sær:

• Felags pallur (Multi-tenant): Føroysk ský-loysn, open source (fyri at sleppa undan vendor lock-in), brúkaravend API og deilt cluster.
• Altjóða samstarv: Samstarv við Norðurlond, Baltikum og onnur lond.
• Almenn ráðgevingareind: Ein eind, ið kann veita ráðgeving til bæði privat og alment.
• Strukturerað dátuinnsavning: Automatiserað dagføring av dátum til málmyndlar.
• Defineraðar rammur og pilot-verkætlanir.
• Regulatory sandbox: Royndarøki fyri at minka um váðar og testa nýggj hugskot.

Hvør ger hvat?

Ítøkilig uppskot vóru t.d.:

Landsmyndugleikar:

• Játta Fróðskaparsetrinum fígging til at menna føroyska málið í tøkni.
• Seta evnið á politisku dagsskránna.
• Viðurkenna at undirstøðukervið til vitlíki er ein almenn uppgáva.

Fróðskaparsetrið:

• Gera tað møguligt at fáa vørur og tænastur úr granskingarúrslitum (produktifisering).
• Gera málmyndlar og tænastur tøkar.

KT Landsins:

• Geva stovnum og fyritøkum atgongd til eitt felags vitlíkisundirstøðukervi.
• Útveita menning og rakstur av vitlíkisundirstøðukervinum.

KVF:

• Veita dátur til Fróðskaparsetrið (dátur til talukennara, undirtekstir).

Privatar fyritøkur:

• Nema, Usable, Formula, Klintra, Elektron: Halda fram at brúka vitlíki, royna føroysku málmyndlarnar og menna førleikar internt.
• Føroya Tele, Nema: tryggja netsamband við umheimin og innanlands.

Næstu stig

Greiða niðurstøðan frá verkstovuni var: Samstarv er vegurin fram. Møguleikar eru at skapa forum, har vit í felag lyfta førleikarnar og síðani kappast harfrá.

Tað er eisini greitt, at hetta ikki loysir alt – ávirkanararbeiði (lobbyisma) og politiskt arbeiði verður neyðugt fyri at fáa hetta á dagsskránna.

Næsta mál er at koma víðari við heildarætlanini fyri vitlíki, herundir at tryggja eitt hóskandi tøkniligt undirstøðukervi. Forkanningin verður løgd fram í februar 2026 og eftir hetta verða væntandi aðrar verkstovur og greiningar.